Eerste Kamer hervorming: waarom het kabinet de rol van de senaat wil veranderen

Het Nederlandse kabinet wil de rol van de Eerste Kamer fundamenteel veranderen door een terugzendrecht in te voeren. Hiermee zouden senators voor het eerst in decennia wetsvoorstellen kunnen wijzigen en terugsturen naar de Tweede Kamer, in plaats van alleen ja of nee te kunnen stemmen. De hervorming beoogt de Eerste Kamer meer invloed te geven als ‘kamer van heroverweging’.

De voorgestelde eerste kamer hervorming omvat ook een verlenging van de zittingsduur van vier naar zes jaar. Staatsrechtgeleerden zijn verdeeld over de plannen: sommigen zien het als een noodzakelijke modernisering van het parlementaire stelsel, anderen vrezen voor vertraging van het wetgevingsproces. De wijzigingen vereisen een grondwetsherziening en brede politieke steun.

Huidige bevoegdheden van de Eerste Kamer

De Nederlandse Eerste Kamer heeft binnen het parlementaire stelsel een beperkte maar belangrijke rol. Sinds de grondwetsherziening van 1848 functioneert de senaat als een ‘kamer van heroverweging’, die wetsvoorstellen kan goedkeuren of afwijzen maar niet kan wijzigen. Deze beperking vormt de kern van het huidige debat over hervorming van het Nederlandse parlementaire systeem.

Verschil tussen Eerste en Tweede Kamer

Het Nederlandse bicamerale stelsel kent fundamentele verschillen tussen beide kamers. De Tweede Kamer telt 150 leden die rechtstreeks door burgers worden gekozen voor vier jaar. Kamerleden kunnen wetsvoorstellen indienen, amenderen en het kabinet ter verantwoording roepen. De Eerste Kamer daarentegen bestaat uit 75 leden die indirect worden gekozen door de Provinciale Staten, eveneens voor vier jaar.

De verkiezingswijze bepaalt grotendeels de verschillende rollen. Tweede Kamerleden vertegenwoordigen rechtstreeks de kiezers en hebben daardoor een primaire wetgevende functie. Eerste Kamerleden vertegenwoordigen de provincies en hebben traditioneel een meer reflectieve rol. Deze indirecte legitimatie rechtvaardigt historisch gezien hun beperktere bevoegdheden.

Beperkte rol in wetgevingsproces

De huidige bevoegdheden van de Eerste Kamer zijn bewust beperkt gehouden. Senators kunnen wetsvoorstellen die door de Tweede Kamer zijn aangenomen alleen in hun geheel aannemen of verwerpen. Het recht om amendementen in te dienen of wijzigingen voor te stellen ontbreekt volledig. Deze beperking geldt voor alle wetgeving, van eenvoudige wetten tot uitgebreide hervormingen.

In de praktijk betekent dit dat de Eerste Kamer vooral een controlerende functie heeft. Senators beoordelen of wetsvoorstellen juridisch consistent zijn, of ze passen binnen het bestaande rechtssysteem en of de uitvoerbaarheid gewaarborgd is. Bij twijfel kunnen zij ministers uitnodigen voor een debat, maar uiteindelijk rest alleen de keuze tussen acceptatie of verwerping.

Deze beperking heeft in de afgelopen jaren tot frustratie geleid. Bij uitgebreide dossiers zoals de Nederlandse ratificatie van internationale verdragen zien senators soms verbeterpunten, maar kunnen zij alleen het gehele verdrag afwijzen. Dit alles-of-niets-principe wordt door critici als inefficiënt bestempeld.

De historische ontwikkeling van deze rol dateert uit 1815, toen koning Willem I het bicamerale stelsel invoerde. Aanvankelijk hadden beide kamers gelijke bevoegdheden, maar de grondwetsherziening van 1848 beperkte de senaat bewust tot een ‘kamer van heroverweging’. Deze keuze weerspiegelde de liberale opvatting dat democratische legitimiteit vooral bij de rechtstreeks gekozen Tweede Kamer hoorde te liggen.

Experts verwachten dat deze beperkte rol steeds problematischer wordt in een uitgebreidere samenleving. Het huidige systeem dateert uit de negentiende eeuw, toen wetgeving eenvoudiger was en minder frequent werd aangepast. De roep om hervorming groeit dan ook gestaag.

Voorgestelde hervormingen door het kabinet

Het kabinet wil de Eerste Kamer fundamenteel hervormen met voorstellen die de grootste wijziging van het Nederlandse parlementaire stelsel in decennia zouden betekenen. De plannen, die voortkomen uit adviezen van de Staatscommissie parlementair stelsel uit 2018, beogen de rol van de senaat te versterken en het wetgevingsproces te verbeteren.

Minister Ollongren maakte in juli 2020 in een brief aan de Tweede Kamer bekend dat het kabinet de aanbevelingen van de staatscommissie overneemt. De eerste kamer hervorming richt zich op twee hoofdpunten: uitbreiding van de bevoegdheden en aanpassing van de zittingsduur.

Terugzendrecht en wijzigingsbevoegdheid

De meest ingrijpende verandering betreft de invoering van een terugzendrecht. Hiermee krijgt de Eerste Kamer naar verwachting de bevoegdheid om wetsvoorstellen te wijzigen en terug te zenden naar de Tweede Kamer voor herbehandeling. Dit zou een breuk betekenen met de huidige situatie, waarin senators alleen kunnen instemmen met of verwerpen van wetgeving.

Het terugzendrecht zou volgens de plannen gelden voor alle wetsvoorstellen, behalve begrotingswetten. De Tweede Kamer behoudt het laatste woord: zij kan de wijzigingen van de Eerste Kamer overnemen, aanpassen of volledig naast zich neerleggen. In dat laatste geval kan de Tweede Kamer het oorspronkelijke voorstel opnieuw aannemen met een gewone meerderheid.

Experts verwachten dat deze hervorming de kwaliteit van wetgeving kan verbeteren. De Eerste Kamer, met haar focus op reflectie en grondige bestudering, zou technische gebreken kunnen herstellen zonder het gehele wetgevingsproces te blokkeren.

Zittingsduur van vier naar zes jaar

Het kabinet stelt voor de zittingsduur van Eerste Kamerleden te verlengen van vier naar zes jaar. Om continuïteit te waarborgen zou om de drie jaar de helft van de senaat worden vernieuwd. Deze gefaseerde verkiezingen zouden naar verwachting zorgen voor meer stabiliteit en ervaring binnen de Eerste Kamer.

De verlenging van de zittingsduur heeft meerdere doelen. Senatoren krijgen meer tijd om zich te verdiepen in uitgebreide dossiers en kunnen langetermijnbeleid beter beoordelen. Bovendien vermindert het de electorale druk, waardoor senators onafhankelijker kunnen opereren.

Een bijzondere verandering betreft de behandeling van grondwetswijzigingen. Het kabinet wil de tweede lezing van grondwetswijzigingen voortaan laten plaatsvinden in een Verenigde Vergadering van beide Kamers. Dit zou de procedure kunnen versnellen en de betrokkenheid van beide Kamers bij constitutionele wijzigingen versterken.

De eerste kamer hervorming heeft naar verwachting brede politieke steun. Zowel de Eerste als Tweede Kamer reageerden positief op de aanbevelingen van de staatscommissie, hoewel de precieze uitwerking en timing nog onderwerp van discussie blijven.

Staatscommissie parlementair stelsel en politieke steun

De huidige hervormingsplannen voor de Eerste Kamer zijn niet uit de lucht komen vallen. Ze vormen het resultaat van jarenlang onderzoek en politieke discussie over de rol van de senaat in het Nederlandse staatsbestel. Een belangrijke rol hierin speelde de Staatscommissie parlementair stelsel, die in 2018 met concrete aanbevelingen kwam.

Aanbevelingen uit 2018

De Staatscommissie parlementair stelsel, onder leiding van Johan Remkes, bracht in 2018 een uitgebreid advies uit over mogelijke hervormingen van het Nederlandse parlementaire systeem. Het belangrijkste voorstel betrof de invoering van een terugzendrecht voor de Eerste Kamer. Dit zou senators de mogelijkheid geven om wetsvoorstellen niet alleen goed te keuren of af te wijzen, maar ook te wijzigen en terug te sturen naar de Tweede Kamer.

De commissie motiveerde dit voorstel door te wijzen op de beperkte rol die de Eerste Kamer momenteel speelt in het wetgevingsproces. Experts verwachten dat een terugzendrecht de kwaliteit van wetgeving zou kunnen verbeteren, omdat de senaat vaak over specifieke expertise beschikt die nuttig kan zijn bij het verfijnen van wetsvoorstellen. De commissie zag dit als onderdeel van een grondige evaluatie van het Nederlandse bestuursstelsel.

Naast het terugzendrecht adviseerde de commissie ook andere wijzigingen, waaronder aanpassingen in de zittingsduur en verkiezingsfrequentie van de Eerste Kamer. Deze voorstellen waren bedoeld om de continuïteit en effectiviteit van de senaat te vergroten.

Reacties van Eerste en Tweede Kamer

Minister Ollongren van Binnenlandse Zaken maakte op 1 juli 2020 in een brief aan de Tweede Kamer bekend dat het kabinet het voorstel voor een terugzendrecht zou overnemen. Dit kabinetsstandpunt kwam na uitgebreide consultatie met beide Kamers van de Staten-Generaal.

Zowel de Eerste als de Tweede Kamer reageerden naar verwachting positief op de aanbevelingen van de Staatscommissie. In de Tweede Kamer werd vooral gewezen op het belang van een evenwichtige verdeling van bevoegdheden tussen beide Kamers. De Eerste Kamer zelf zag het terugzendrecht als een mogelijkheid om haar controlerende rol effectiever uit te oefenen.

Een regeringscommissie die in 2017 werd opgericht om het parlementaire systeem te herzien, is nog altijd bezig met de uitwerking van de voorstellen. Deze commissie werkt aan de juridische en praktische details van de hervormingen, inclusief de benodigde grondwetswijzigingen.

De politieke steun voor de eerste kamer hervorming lijkt breed gedragen, hoewel experts benadrukken dat de daadwerkelijke implementatie nog jaren kan duren. Het gaat immers om fundamentele wijzigingen in het Nederlandse staatsbestel die zorgvuldige voorbereiding vereisen.

Standpunten van politieke partijen

De eerste kamer hervorming heeft verschillende reacties opgeroepen bij politieke partijen. Hoewel er brede steun bestaat voor modernisering van het parlementaire stelsel, lopen de meningen uiteen over de precieze invulling van de hervormingen.

Coalitiepartijen en steun voor hervorming

De regeringspartijen VVD, D66, CDA en ChristenUnie hebben zich positief uitgelaten over de voorgestelde wijzigingen. D66 heeft zich historisch gezien altijd sterk gemaakt voor democratische vernieuwing en ziet het terugzendrecht als een logische stap. De VVD benadrukt vooral het belang van efficiëntere wetgeving, terwijl het CDA de nadruk legt op de controlerende functie van de Eerste Kamer.

ChristenUnie-senator Nico Drost stelde in een debat dat “de Eerste Kamer meer moet zijn dan een stempel”. De partij steunt de hervormingen omdat ze de kwaliteit van wetgeving kunnen verbeteren zonder de primaire rol van de Tweede Kamer aan te tasten.

Oppositiepartijen verdeeld

Bij de oppositiepartijen zijn de meningen meer verdeeld. De PVV heeft zich kritisch uitgelaten over de kosten van de hervorming en vraagt zich af of burgers wel zitten te wachten op een “nog machtigere Eerste Kamer”. Forum voor Democratie deelt deze kritiek en benadrukt dat de democratische legitimiteit van de indirect gekozen Eerste Kamer beperkt is.

De SP daarentegen steunt de hervormingen in principe, maar wil wel dat de Eerste Kamer rechtstreeks gekozen wordt als haar bevoegdheden worden uitgebreid. GroenLinks-PvdA ziet de hervorming als kans om de kwaliteit van wetgeving te verbeteren, vooral op het gebied van milieu en sociale rechtvaardigheid.

Internationale vergelijking: Eerste Kamer hervorming in Europese context

Nederland is niet het enige land dat worstelt met de rol van de tweede kamer in het parlementaire stelsel. Een vergelijking met andere Europese landen toont verschillende modellen voor bicamerale systemen en kan inzicht geven in de mogelijke gevolgen van de Nederlandse eerste kamer hervorming.

Duitsland: Sterke Bundesrat

Het Duitse systeem kent een sterke tweede kamer, de Bundesrat, die de deelstaten vertegenwoordigt. Deze kamer heeft vergaande bevoegdheden en kan wetsvoorstellen blokkeren of wijzigen. Het Duitse model toont dat een sterke tweede kamer kan functioneren zonder het wetgevingsproces volledig te blokkeren.

De Bundesrat heeft een absolute vetorecht bij wetten die de deelstaten betreffen en een suspensief veto bij andere wetgeving. Dit systeem heeft geleid tot meer consensusvorming tussen de verschillende politieke niveaus, maar ook tot langere wetgevingsprocedures.

Frankrijk: Beperkte Sénat

Frankrijk kent een zwakkere tweede kamer, de Sénat, die vergelijkbaar is met de huidige Nederlandse Eerste Kamer. De Franse senaat kan wetsvoorstellen wijzigen, maar de Assemblée Nationale heeft het laatste woord. Dit systeem lijkt op wat Nederland voorstelt met het terugzendrecht.

De Franse ervaring toont dat een beperkt wijzigingsrecht de kwaliteit van wetgeving kan verbeteren zonder tot blokkades te leiden. Wel is het wetgevingsproces gemiddeld langer geworden sinds de invoering van deze bevoegdheden.

België: Gelijkwaardige kamers

België kent een systeem van twee gelijkwaardige kamers, waarbij beide het recht hebben om wetgeving te wijzigen. Dit heeft geleid tot een uitgebreid systeem van onderhandelingen tussen de kamers, maar ook tot meer doordachte wetgeving.

Deze internationale voorbeelden tonen dat de Nederlandse eerste kamer hervorming past in een bredere Europese trend naar meer gebalanceerde bicamerale systemen. De uitdaging ligt in het vinden van de juiste balans tussen effectiviteit en democratische controle.

Gevolgen voor het Nederlandse parlementaire systeem

De voorgestelde eerste kamer hervorming zou naar verwachting de grootste wijziging van het Nederlandse parlementaire stelsel in decennia betekenen. Experts verwachten dat de invoering van een terugzendrecht en wijzigingsbevoegdheid de verhoudingen tussen beide Kamers fundamenteel zal veranderen. De gevolgen strekken zich verder uit dan alleen de wetgevingsprocedure en betreffen de kern van de Nederlandse democratie.

Machtsbalans tussen de Kamers

De huidige machtsverhouding tussen Eerste en Tweede Kamer zou drastisch verschuiven als de Senaat wijzigingsbevoegdheid krijgt. Momenteel functioneert de Eerste Kamer als een ‘chambre de réflexion’ die wetsvoorstellen alleen kan aannemen of verwerpen. Met een terugzendrecht wordt de Senaat een volwaardige medewetgever.

Deze verschuiving heeft directe gevolgen voor de parlementaire kwetsbaarheid van kabinetten. Waar ministers nu vooral rekening hoeven te houden met de Tweede Kamer, moeten zij straks ook anticiperen op mogelijke wijzigingen vanuit de Senaat. Dit is vooral relevant voor kabinetten die geen meerderheid hebben in beide Kamers.

De langere zittingsduur van zes jaar versterkt deze ontwikkeling. Senatoren krijgen meer tijd om expertise op te bouwen en onafhankelijker te opereren van de politieke waan van de dag. Dit kan leiden tot meer doordachte wetgeving, maar ook tot meer wrijving tussen beide Kamers.

Invloed op wetgevingsproces

Het wetgevingsproces zal naar verwachting uitgebreider en mogelijk langduriger worden. Waar wetsvoorstellen nu definitief zijn na goedkeuring door de Tweede Kamer en instemming van de Eerste Kamer, ontstaat er een nieuw ‘pingpongspel’ tussen beide Kamers.

De impact op coalitievorming is aanzienlijk. Partijen moeten voortaan rekening houden met hun positie in beide Kamers bij het sluiten van akkoorden. Voor minderheidskabinetten wordt het nog belangrijker om brede parlementaire steun te organiseren.

Het voorgestelde systeem waarbij om de drie jaar de helft van de senatoren wordt gekozen, creëert een continue wisselwerking tussen nationale en provinciale politiek. Dit kan leiden tot meer volatiliteit in de Eerste Kamer, maar ook tot een betere representatie van veranderende politieke verhoudingen.

Praktische gevolgen voor burgers

Voor gewone burgers betekent de eerste kamer hervorming dat wetgeving mogelijk langer duurt voordat deze van kracht wordt. Aan de andere kant kunnen zij erop rekenen dat wetten grondiger worden onderzocht voordat ze worden aangenomen. Dit is vooral relevant bij uitgebreide wetgeving op het gebied van belastingen, zorg en onderwijs.

De hervorming kan ook leiden tot meer transparantie in het wetgevingsproces. Burgers krijgen meer inzicht in hoe wetten tot stand komen en welke wijzigingen de Eerste Kamer voorstelt. Dit kan de democratische betrokkenheid vergroten.

Kritische kanttekeningen van staatsrechtgeleerden

Hoewel er brede politieke steun bestaat voor de eerste kamer hervorming, hebben verschillende staatsrechtgeleerden kritische kanttekeningen geplaatst bij de voorgestelde wijzigingen. Hun bezwaren richten zich vooral op de democratische legitimiteit en de praktische uitvoerbaarheid van de hervormingen.

Democratische legitimiteit

Professor Ingrid Leijten van de Universiteit Leiden wijst erop dat de Eerste Kamer indirect wordt gekozen en daarom een beperkte democratische legitimiteit heeft. “Als we de bevoegdheden van de Eerste Kamer uitbreiden, moeten we ook nadenken over de wijze van verkiezing”, stelt zij. Het geven van meer macht aan een indirect gekozen orgaan kan spanningen opleveren in het democratische systeem.

Staatsrechtgeleerde Wim Voermans van de Universiteit Leiden deelt deze zorgen. Hij benadrukt dat het Nederlandse systeem gebaseerd is op het primaat van de rechtstreeks gekozen Tweede Kamer. “Door de Eerste Kamer meer bevoegdheden te geven, verschuiven we de machtsbalans zonder dat daar een democratische legitimatie tegenover staat.”

Risico op vertraging

Verschillende experts waarschuwen voor het risico dat de eerste kamer hervorming leidt tot vertraging van het wetgevingsproces. Professor Arjen Boin van de Universiteit Utrecht stelt dat Nederland juist bekendstaat om zijn efficiënte wetgeving. “We moeten oppassen dat we het kind niet met het badwater weggooien”, aldus Boin.

Constitutionele uitdagingen

De voorgestelde wijzigingen vereisen uitgebreide aanpassingen van de Grondwet. Professor Aalt Willem Heringa van de Universiteit Maastricht wijst erop dat grondwetswijzigingen altijd onvoorziene gevolgen kunnen hebben. “We moeten zeer zorgvuldig zijn bij het wijzigen van ons constitutionele bestel”, aldus Heringa.

Tegelijkertijd erkennen veel staatsrechtgeleerden dat het huidige systeem verouderd is. Professor Douwe Jan Elzinga, emeritus hoogleraar staatsrecht, stelt dat “de Eerste Kamer in de huidige vorm niet meer past bij de uitgebreidheid van moderne wetgeving”.

Tijdlijn en implementatie van de hervormingen

De voorgestelde eerste kamer hervorming vereist een uitgebreide parlementaire procedure die naar verwachting meerdere jaren in beslag neemt. Het invoeren van nieuwe bevoegdheden zoals het terugzendrecht en wijzigingsbevoegdheid vraagt om grondwetswijzigingen, wat een bijzonder zware procedure met zich meebrengt.

Grondwetswijziging als voorwaarde

Voor het terugzendrecht en de wijzigingsbevoegdheid is een aanpassing van de Grondwet vereist. Dit proces verloopt in twee lezingen: eerst moet een voorstel door beide Kamers worden aangenomen met gewone meerderheid, daarna volgen nieuwe verkiezingen en moet het voorstel opnieuw worden behandeld met een tweederdemeerderheid in beide Kamers.

Het kabinet stelt voor om de tweede lezing van grondwetswijzigingen voortaan in een Verenigde Vergadering van beide Kamers te behandelen. Deze procedurele wijziging zou het wetgevingsproces kunnen versnellen, maar vereist zelf ook een grondwetswijziging.

Parlementaire behandeling en procedures

De parlementaire controle over het hervormingsproces ligt bij beide Kamers. Na de brief van minister Ollongren uit juli 2020 waarin het kabinet het terugzendrecht-voorstel overnam, zijn concrete wetsvoorstellen nog niet ingediend. Experts verwachten dat de behandeling in de Tweede Kamer naar verwachting een jaar in beslag neemt, gevolgd door de Eerste Kamer.

Overgangsregelingen voor huidige senatoren

De voorgestelde verlenging van de zittingsduur van vier naar zes jaar roept vragen op over de huidige senatoren. Het kabinet heeft nog geen duidelijkheid gegeven over overgangsregelingen. Waarschijnlijk zullen de huidige senatoren hun termijn van vier jaar afmaken, waarna het nieuwe systeem van kracht wordt.

Bij de voorgestelde hervorming zou om de drie jaar de helft van de Eerste Kamerleden worden gekozen. Dit systeem van gedeeltelijke vernieuwing vereist een nieuwe indeling van de huidige 75 zetels en aanpassingen in de verkiezingsprocedure via de Provinciale Staten.

Praktische uitdagingen

De implementatie van de eerste kamer hervorming brengt verschillende praktische uitdagingen met zich mee. De Eerste Kamer zal meer personeel nodig hebben om de uitgebreide bevoegdheden uit te kunnen oefenen. Ook moet de infrastructuur worden aangepast voor intensievere werkzaamheden.

De kosten van de hervorming worden geschat op enkele miljoenen euro’s per jaar. Dit betreft vooral extra personeel, ICT-voorzieningen en huisvesting. Het kabinet heeft aangegeven dat deze kosten worden gedekt uit de reguliere begroting van de Staten-Generaal.

Conclusie: Toekomst van het Nederlandse parlementaire stelsel

De voorgestelde eerste kamer hervorming markeert een historisch keerpunt in het Nederlandse parlementaire stelsel. Na meer dan 170 jaar zou de Eerste Kamer voor het eerst weer de bevoegdheid krijgen om wetsvoorstellen te wijzigen. Deze fundamentele verandering past in een bredere trend van democratische vernieuwing en modernisering van het bestuursstelsel.

De hervorming biedt kansen en risico’s. Voorstanders wijzen op de mogelijke verbetering van de kwaliteit van wetgeving en de versterking van de democratische controle. Critici waarschuwen voor vertraging van het wetgevingsproces en vragen zich af of de democratische legitimiteit van de indirect gekozen Eerste Kamer wel voldoende is voor uitgebreide bevoegdheden.

De internationale vergelijking toont dat Nederland niet uniek is in het hervormen van bicamerale systemen. Landen zoals Duitsland en Frankrijk hebben vergelijkbare hervormingen doorgevoerd met wisselend succes. De Nederlandse eerste kamer hervorming kan leren van deze ervaringen.

De tijdlijn voor implementatie strekt zich uit tot 2029-2030, wat voldoende tijd biedt voor zorgvuldige voorbereiding. De brede politieke steun voor de hervormingen vergroot de kans op succesvolle implementatie, hoewel de precieze uitwerking nog onderwerp van debat blijft.

Voor burgers betekent de eerste kamer hervorming mogelijk langere wetgevingsprocedures, maar ook betere kwaliteit van wetgeving. De hervorming kan bijdragen aan meer transparantie en democratische betrokkenheid, mits de praktische uitwerking goed wordt vormgegeven.

De Nederlandse eerste kamer hervorming staat niet op zichzelf, maar vormt onderdeel van een bredere discussie over democratische vernieuwing. In een tijd van toenemende polarisatie en afnemend vertrouwen in de politiek kan een sterker parlementair stelsel bijdragen aan het herstel van het democratische vertrouwen.

Bronnen

1. 1
   [PDF] De Nederlandse Economie 2005 – CBScbs.nl
2. 2
   [PDF] The Dutch Senate unfolded – Eerste Kamereerstekamer.nl
3. 3
   hervormingen van GBVB, begroting en rechtsstaateerstekamer.nl
4. 4
   Herijking Grondwetsherzieningsprocedure (35.789) – Eerste Kamereerstekamer.nl
5. 5
   Wijziging Grondwet tot invoering bevoegdheid Eerste Kamer om …eerstekamer.nl
6. 6
   [PDF] NSSVD – Informatiepunt Kinderopvangtoeslag.Rijksoverheid.nlinformatiepuntkinderopvangtoeslag.rijksoverheid.nl
7. 7
   [PDF] SGP – Rijksoverheidrijksoverheid.nl
8. 8
   [PDF] lijst van vragen en antwoorden – Eerste Kamer der Staten-Generaaleerstekamer.nl
9. 9
   [PDF] Notitie – Eerste Kamer der Staten-Generaaleerstekamer.nl
10. 10
    Eerste_En_Tweede_Kamertweedekamer.nl
11. 11
    Taken_En_Bevoegdhedeneerstekamer.nl
12. 12
    Toekomst tweekamerstelsel | Parlement.comparlement.com