VS-China technologie-oorlog: nieuwe exportcontroles op AI en halfgeleiders

De technologie-oorlog tussen de Verenigde Staten en China heeft een nieuw kritiek punt bereikt. In december 2024 kondigde het Amerikaanse ministerie van Handel uitgebreide exportcontroles aan, waarbij 140 Chinese bedrijven werden toegevoegd aan de Entity List en de Foreign Direct Product Rule werd uitgebreid. Deze maatregelen beperken China’s toegang tot geavanceerde kunstmatige intelligentie en halfgeleidertechnologieën aanzienlijk.

Voor Nederland betekent deze escalatie dat bedrijven zoals ASML en ASM International geconfronteerd worden met strengere beperkingen op hun handel met China, traditioneel een van hun grootste afzetmarkten. China heeft al vergeldingsmaatregelen aangekondigd, waaronder exportbeperkingen op kritieke mineralen die nodig zijn voor westerse chipproductie. Wat begon als handelsgeschillen is uitgegroeid tot een structurele hervorming van mondiale technologieketens.

Escalatie van Amerikaanse exportcontroles sinds 2022

De Amerikaanse exportcontroles tegen China hebben sinds oktober 2022 een grote schaal en complexiteit bereikt. Wat begon als gerichte maatregelen tegen specifieke Chinese technologiebedrijven, is uitgegroeid tot een breed sanctieregime dat vergelijkbaar is met het Amerikaanse sanctiebeleid tegen Iran. De Biden-administratie heeft systematisch de druk opgevoerd, met als doel China’s toegang tot kritieke AI- en halfgeleidertechnologieën te beperken.

De escalatie bereikte in december 2024 een nieuw hoogtepunt toen het Amerikaanse ministerie van Handel in één klap 140 Chinese bedrijven toevoegde aan de Entity List. Deze lijst verbiedt Amerikaanse bedrijven om zonder speciale vergunning zaken te doen met de genoemde entiteiten. Tegelijkertijd breidde Washington de Foreign Direct Product Rule uit naar meer sectoren, waarmee ook buitenlandse bedrijven die Amerikaanse technologie gebruiken onder de restricties vallen.

Entity List uitbreidingen en Foreign Direct Product Rule

De Foreign Direct Product Rule vormt de ruggengraat van de Amerikaanse strategie. Deze regel stelt dat elk product dat met Amerikaanse technologie, software of apparatuur is gemaakt, onder Amerikaanse exportcontrole valt – ongeacht waar ter wereld het wordt geproduceerd. De uitbreiding in december 2024 trof vooral bedrijven in de halfgeleider- en AI-sector.

Chinese technologiebedrijven zoals Tencent en ByteDance kwamen op de lijst, evenals tientallen kleinere bedrijven die actief zijn in quantumcomputing en geavanceerde materiaalwetenschap. Het Amerikaanse ministerie van Handel benadrukte dat de maatregelen bedoeld zijn om te voorkomen dat Amerikaanse technologie wordt gebruikt voor militaire toepassingen of mensenrechtenschendingen.

AI Diffusion Framework en Foundry Due Diligence Rule

In januari 2025 introduceerde de VS twee nieuwe instrumenten: het AI Diffusion Framework en de Foundry Due Diligence Rule. Het AI Diffusion Framework richt zich specifiek op het voorkomen dat geavanceerde AI-chips en -technologie naar China lekken via derde landen. Chipfabrikanten moeten nu uitgebreide rapportages indienen over hun klanten en de eindbestemming van hun producten.

De Foundry Due Diligence Rule verplicht chipfabrieken wereldwijd om de herkomst van hun orders te controleren. Fabrieken die chips produceren voor Chinese bedrijven op de Entity List, riskeren zelf ook sancties. Deze regel treft vooral Taiwanese en Zuid-Koreaanse chipfabrikanten die traditioneel veel zaken doen met Chinese klanten.

Volgens Reuters hebben deze nieuwe regels al geleid tot vertragingen in de chiptoeleveringsketen. Fabrikanten moeten nu weken besteden aan het controleren van orders, wat de doorlooptijden aanzienlijk verlengt. De Amerikaanse regering heeft aangekondigd dat overtreding van deze regels kan leiden tot boetes tot $300.000 per incident.

Chinese tegenmaatregelen en kritieke mineralen

China heeft niet passief gereageerd op de Amerikaanse exportcontroles. Sinds juli 2023 heeft Beijing een escalerende reeks tegenmaatregelen ingezet, gericht op kritieke grondstoffen waar het land een dominante positie heeft. Deze strategie benut China’s controle over belangrijke mineralen die onmisbaar zijn voor de wereldwijde halfgeleiderindustrie.

Exportverboden op gallium en zeldzame aardmetalen

In juli 2023 kondigde China de eerste exportcontroles aan op gallium en germanium, twee metalen die belangrijk zijn voor de productie van geavanceerde chips. Deze maatregel was een directe reactie op de Amerikaanse beperkingen op halfgeleidertechnologie. De situatie escaleerde dramatisch in december 2024, toen Beijing een volledig exportverbod naar de Verenigde Staten afkondigde voor deze kritieke materialen.

De timing van deze maatregelen is strategisch gekozen. Telkens wanneer Washington nieuwe sancties aankondigde, volgde Beijing binnen weken met tegenmaatregelen. Dit patroon toont hoe beide landen hun economische afhankelijkheden als wapen inzetten, vergelijkbaar met hoe bedrijfslobby en politieke druk elders beleidsvorming beïnvloedt.

China’s dominantie in chipgerelateerde grondstoffen

China’s positie in de markt voor kritieke mineralen is overweldigend. Het land verwerkt naar schatting 70% van het wereldwijde zilver dat gebruikt wordt in chips, en heeft een vergelijkbare dominantie in zeldzame aardmetalen zoals gallium. Deze controle strekt zich uit over de gehele waardeketen, van winning tot raffinage.

De Chinese strategie gaat verder dan alleen exportverboden. Beijing heeft ook investeringen in buitenlandse mijnbouwprojecten opgevoerd om zijn grip op deze grondstoffen te verstevigen. Tegelijkertijd beperkt het land de uitvoer van verwerkingsapparatuur, waardoor andere landen moeilijker eigen verwerkingscapaciteit kunnen opbouwen.

Deze tegenmaatregelen hebben de mondiale halfgeleiderindustrie gedwongen na te denken over diversificatie van toeleveringsketens. Bedrijven zoeken naar alternatieve leveranciers in Australië, Canada en Afrika, maar het opbouwen van nieuwe verwerkingscapaciteit kost jaren en miljarden aan investeringen.

Gevolgen voor Nederlandse chipbedrijven

De escalerende VS China technologie oorlog exportcontroles AI halfgeleiders plaatst Nederlandse chipbedrijven in een precaire positie. Nederland moet balanceren tussen Amerikaanse druk en de lucratieve Chinese markt, die goed is voor miljarden aan omzet. De nieuwe Amerikaanse exportcontroles van december 2024 en januari 2025 treffen Nederlandse bedrijven verschillend, afhankelijk van hun technologie en marktpositie.

ASML’s uitzonderingspositie en omzetverlies

ASML heeft een uitzonderingspositie weten te verkrijgen in het Amerikaanse sanctieregime. Het Nederlandse bedrijf valt niet onder de nieuwe exportcontroles omdat Nederland al eigen beperkingen heeft ingesteld op de export van geavanceerde lithografiemachines naar China. Deze machines zijn belangrijk voor de productie van de meest geavanceerde chips.

Ondanks deze uitzonderingspositie blijft ASML zwaar getroffen door de bredere technologie-oorlog. Het bedrijf verloor in 2024 ongeveer €2,5 miljard aan omzet door Chinese exportbeperkingen, wat neerkomt op 15% van de totale verkoop. Deze cijfers komen uit ASML’s jaarrapport 2024, waarin het bedrijf waarschuwde voor verdere omzetdalingen in 2025.

De Chinese markt vertegenwoordigde in 2023 nog ongeveer 29% van ASML’s totale omzet van €27,6 miljard. Analisten van Bloomberg verwachten dat dit percentage de komende jaren verder zal dalen naar ongeveer 20%, ondanks de formele uitzonderingspositie van het bedrijf.

ASM onder Amerikaanse sancties

ASM International, de Nederlandse leverancier van apparatuur voor chipproductie, heeft minder geluk gehad dan ASML. Het bedrijf valt wel onder de nieuwe Amerikaanse exportcontroles van december 2024. ASM’s apparatuur wordt gebruikt in verschillende stadia van het chipproductieproces, waaronder processen die belangrijk zijn voor geavanceerde halfgeleiders.

Het bedrijf genereert ongeveer 40% van zijn omzet van €3,2 miljard in de Chinese markt, waardoor de impact van de Amerikaanse sancties substantieel is. ASM heeft in een persbericht van januari 2025 aangekondigd alternatieve markten te zoeken en zijn productportfolio aan te passen om minder afhankelijk te worden van Chinese klanten.

De verschillende behandeling van ASML en ASM illustreert hoe de VS selectief te werk gaat bij het opleggen van exportcontroles. Bedrijven met unieke technologieën krijgen soms uitzonderingsposities, terwijl anderen volledig onder het sanctieregime vallen. Voor Nederlandse chipbedrijven betekent dit een voortdurende onzekerheid over hun positie in de mondiale technologie-oorlog.

Impact op AI-chiphandel en Chinese productiecapaciteit

De Amerikaanse exportcontroles hebben een dramatische impact op China’s capaciteit om geavanceerde AI-chips te produceren en importeren. De cijfers tonen een land dat worstelt om zijn technologische ambities waar te maken terwijl het afhankelijk blijft van buitenlandse technologie.

De realiteit van China’s chipproductie staat in schril contrast met de retoriek over technologische zelfstandigheid. Waar Beijing spreekt over het doorbreken van westerse dominantie, laten de productiecijfers een ander verhaal zien.

Huawei’s beperkte AI-chipproductie

Huawei, ooit een wereldwijde leider in telecommunicatietechnologie, illustreert de beperkingen van China’s binnenlandse chipproductie. Het bedrijf zal naar verwachting slechts 200.000 AI-chips produceren in 2025 – een fractie van wat nodig is voor grootschalige AI-ontwikkeling.

Deze beperkte productie is het directe gevolg van Amerikaanse sancties die Huawei de toegang tot geavanceerde productietechnologieën hebben ontzegd. Het bedrijf moet nu vertrouwen op oudere, minder efficiënte productieprocessen die niet kunnen concurreren met de nieuwste generatie chips van Amerikaanse en Taiwanese fabrikanten.

De beperkte productie heeft gevolgen voor China’s bredere AI-strategie. Zonder toegang tot voldoende sterke chips kunnen Chinese bedrijven moeilijk concurreren in sectoren waar hoog-risico AI-systemen een belangrijke rol spelen, van autonome voertuigen tot medische diagnostiek.

Import van aangepaste Nvidia-chips

Ondanks de sancties slaagt China er nog altijd in om aanzienlijke hoeveelheden chips te importeren, zij het via omwegen en met aangepaste specificaties. In 2024 importeerde het land ongeveer 1 miljoen door Nvidia aangepaste chips – producten die speciaal zijn ontworpen om onder de Amerikaanse exportcontroles te vallen.

Deze aangepaste chips zijn minder krachtig dan de topmodellen die aan westerse klanten worden verkocht, maar bieden nog altijd aanzienlijke rekenkracht voor AI-toepassingen. China’s chipimport bedroeg €1,11 miljard alleen al in oktober 2024, wat de voortdurende afhankelijkheid van buitenlandse technologie onderstreept.

De cijfers illustreren China’s dilemma: enerzijds wil het land technologische zelfstandigheid bereiken, anderzijds blijft het afhankelijk van westerse chipproducenten. Deze afhankelijkheid maakt China kwetsbaar voor verdere escalatie van de handelsoorlog, terwijl het tegelijkertijd de effectiviteit van Amerikaanse exportcontroles in twijfel trekt.

Economische gevolgen en toekomstscenario’s

De VS China technologie oorlog exportcontroles AI halfgeleiders heeft verstrekkende economische gevolgen die zich uitstrekken ver voorbij de directe betrokken partijen. Economen waarschuwen voor een fragmentatie van de wereldeconomie in technologische blokken, met aanzienlijke kosten voor mondiale welvaart en innovatie.

Kosten van technologische decoupling

Volgens een studie van het Peterson Institute for International Economics kan volledige technologische ontkoppeling tussen de VS en China de wereldeconomie tussen de €2-3 biljoen aan welvaart kosten. Deze cijfers zijn gebaseerd op modellen die rekening houden met verstoorde toeleveringsketens, verminderde schaalvoordelen en gedwongen herlocatie van productie.

De Europese Centrale Bank waarschuwde in een rapport van december 2024 dat de technologie-oorlog al merkbare effecten heeft op de Europese economie. Nederlandse chipbedrijven zoals ASML en ASM International zien hun groeivooruitzichten afnemen door beperkte toegang tot de Chinese markt.

Impact op innovatie en onderzoek

De exportcontroles beperken niet alleen handel, maar ook wetenschappelijke samenwerking. Chinese universiteiten en onderzoeksinstituten hebben beperkte toegang tot westerse technologie, terwijl westerse onderzoekers minder kunnen samenwerken met Chinese collega’s.

Dit heeft gevolgen voor de ontwikkeling van kunstmatige intelligentie, waar internationale samenwerking belangrijk is geweest voor doorbraken. Experts vrezen dat de fragmentatie van onderzoek de mondiale innovatie vertraagt en dubbel werk veroorzaakt.

Toekomstscenario’s

Analisten onderscheiden drie mogelijke scenario’s voor de komende jaren:

Scenario 1: Verdere escalatie – Beide landen breiden sancties uit naar meer sectoren, wat leidt tot volledige technologische ontkoppeling. Dit scenario heeft de hoogste economische kosten maar biedt beide landen meer strategische autonomie.

Scenario 2: Stabilisatie – De huidige sancties blijven bestaan maar worden niet verder uitgebreid. Bedrijven passen zich aan door diversificatie van toeleveringsketens. Dit scenario biedt meer voorspelbaarheid maar houdt spanningen in stand.

Scenario 3: Gedeeltelijke normalisering – Nieuwe diplomatieke inspanningen leiden tot beperkte versoepeling van sancties in niet-militaire sectoren. Dit scenario is het meest gunstig voor de wereldeconomie maar vereist politieke wil van beide kanten.

Reacties van bondgenoten en multilaterale samenwerking

De Amerikaanse exportcontroles hebben bondgenoten gedwongen om positie te kiezen in de VS China technologie oorlog exportcontroles AI halfgeleiders. Europese landen, Japan en Zuid-Korea worstelen met het balanceren van economische belangen en veiligheidsoverwegingen.

Europese reacties en CHIPS Act

De Europese Unie heeft met de CHIPS Act van 2023 een eigen strategie ontwikkeld om minder afhankelijk te worden van zowel Amerikaanse als Chinese technologie. Het €43 miljard tellende programma moet Europa’s chipproductie versterken en strategische autonomie bevorderen.

Nederland speelt een belangrijke rol in deze strategie door zijn dominante positie in lithografiemachines via ASML. De Nederlandse regering heeft eigen exportcontroles ingesteld die aansluiten bij Amerikaanse doelstellingen, maar probeert tegelijkertijd economische schade te beperken.

Japanse en Zuid-Koreaanse posities

Japan heeft zich grotendeels aangesloten bij Amerikaanse exportcontroles, ondanks aanzienlijke economische belangen in China. Het land heeft eigen restricties ingesteld op de export van chipproductieapparatuur en heeft investeringen in binnenlandse chipproductie opgevoerd.

Zuid-Korea bevindt zich in een moeilijkere positie door zijn geografische nabijheid tot China en de sterke economische banden. Samsung en SK Hynix, de grootste geheugenchipmakkers ter wereld, hebben aanzienlijke belangen in de Chinese markt maar moeten zich conformeren aan Amerikaanse regels.

Multilaterale initiatieven

De VS heeft geprobeerd multilaterale samenwerking te organiseren via initiatieven zoals de CHIP 4-alliantie (VS, Japan, Zuid-Korea, Taiwan) en het Technology 7-forum. Deze platforms beogen coördinatie van exportcontroles en investeringen in kritieke technologieën.

China heeft gereageerd met eigen initiatieven zoals de Belt and Road Initiative voor technologie en partnerships met landen in het Globale Zuiden. Beijing probeert alternatieve toeleveringsketens op te bouwen die minder afhankelijk zijn van westerse technologie.

Veelgestelde vragen over de technologie-oorlog

De escalerende technologie-oorlog tussen de VS en China roept veel vragen op over de precieze werking van sancties, de getroffen bedrijven en de gevolgen voor de mondiale handel. Deze ingewikkelde materie raakt niet alleen Chinese en Amerikaanse bedrijven, maar heeft wereldwijde impact op toeleveringsketens en technologische ontwikkeling.