Nationaal Groeifonds 2026: afloop begroting en gevolgen voor Nederlandse innovatie

Het Nationaal Groeifonds (NGF) staat voor een belangrijke overgang. Na vijf jaar van investeringen in Nederlandse innovatieprojecten loopt het fonds definitief af in 2025. Vanaf 2026 worden geen nieuwe consortia meer gefinancierd vanuit het NGF, dat tussen 2021 en 2025 in totaal €20 miljard heeft geïnvesteerd in kenniseconomie en infrastructuur.

De timing van deze afloop roept vragen op over de toekomst van Nederlandse innovatiefinanciering. Het Ministerie van Economische Zaken en Klimaat werkt aan een nieuwe investeringsstrategie, maar concrete plannen zijn nog niet bekend. Voor organisaties als NWO betekent dit vanaf 2028 circa €150 miljoen minder aan beschikbare middelen – een aanzienlijke financieringsgap in het Nederlandse onderzoekslandschap.

Het einde van het Nationaal Groeifonds in 2026

Na vijf jaar van grootschalige investeringen in Nederlandse innovatie komt er definitief een einde aan het Nationaal Groeifonds (NGF). Het fonds, dat tussen 2021 en 2025 in totaal €20 miljard heeft geïnvesteerd in nieuwe projecten, stopt per 1 januari 2026 met nieuwe financiering. Dit markeert het einde van een van de grootste Nederlandse investeringsprogramma’s voor onderzoek en ontwikkeling.

Het beheer van het NGF door het Ministerie van Economische Zaken en Klimaat en het Ministerie van Financiën loopt eveneens af. Lopende projecten worden nog wel afgerond, maar de zoektocht naar opvolging en alternatieve financieringsvormen is urgent geworden.

Begroting €150 miljoen voor laatste jaar

Voor 2026 is een laatste begroting van €150,2 miljoen beschikbaar gesteld voor het afronden van lopende NGF-projecten. Dit bedrag, opgenomen in de Rijksbegroting 2026 voor het Nationaal Groeifonds, dient uitsluitend voor de afwikkeling van reeds toegekende subsidies en contractuele verplichtingen.

Het relatief beperkte bedrag ten opzichte van eerdere jaren illustreert de afbouwfase waarin het NGF zich bevindt. In de piekjaren investeerde het fonds jaarlijks meerdere miljarden euro’s in Nederlandse innovatieprojecten.

Geen nieuwe consortia meer vanaf 2026

Met ingang van 2026 worden geen nieuwe consortia meer gefinancierd uit het Nationaal Groeifonds. Deze beslissing treft vooral grootschalige samenwerkingsverbanden tussen universiteiten, onderzoeksinstellingen en bedrijven die afhankelijk waren van NGF-financiering voor meerjarige innovatieprojecten.

De Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO) wordt vanaf 2028 het zwaarst getroffen door deze beslissing. Het onderzoeksfinancieringsorgaan zal ongeveer €150 miljoen minder baten ontvangen, wat een aanzienlijke impact heeft op de financiering van fundamenteel onderzoek in Nederland.

Gevolgen voor lopende innovatieprojecten

Het aflopen van het Nationaal Groeifonds heeft directe gevolgen voor de Nederlandse onderzoeks- en innovatiesector. Lopende projecten worden weliswaar binnen de bestaande kaders afgerond, maar de sector staat voor een aanzienlijke financieringsgap vanaf 2028.

Afbouw bestaande NGF-projecten

De consortia die tussen 2021 en 2025 financiering hebben ontvangen uit het Nationaal Groeifonds kunnen hun projecten voltooien binnen de oorspronkelijk toegekende budgetten. Het Ministerie van Economische Zaken en Klimaat en het Ministerie van Financiën, die het NGF beheren, hebben toegezegd dat reeds goedgekeurde projecten hun volledige looptijd kunnen uitdienen.

De transitie verloopt gefaseerd. Projecten die in 2024 en 2025 zijn gestart, lopen door tot hun geplande einddatum, vaak tot 2028 of 2029. Voor deze projecten verandert er in de praktijk weinig, behalve dat vervolgfinanciering uit het NGF niet meer mogelijk is.

Onderzoeksinstellingen en bedrijven die deelnemen aan NGF-consortia krijgen doorgaans enkele maanden de tijd om hun administratie en rapportage af te ronden. De definitieve afwikkeling van het fonds kan tot medio 2027 duren.

Impact op NWO-financiering vanaf 2028

Voor de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO) betekent het aflopen van het NGF een aanzienlijke financiële aderlating. Vanaf 2028 verliest NWO circa €150 miljoen aan jaarlijkse baten die voorheen uit het Nationaal Groeifonds kwamen, volgens de NWO-begroting 2026.

Deze vermindering treft vooral langetermijnonderzoeksprogramma’s en grote infrastructuurprojecten. NWO moet nu alternatieve financieringsbronnen vinden of bestaande programma’s inkrimpen. De organisatie heeft aangegeven dat zonder compensatie bepaalde onderzoekslijnen mogelijk moeten worden stopgezet.

De transitieperiode tot 2028 geeft onderzoeksinstellingen beperkt tijd om zich voor te bereiden op deze nieuwe realiteit. Experts verwachten dat dit kan leiden tot een brain drain, waarbij toponderzokers uitwijken naar landen met meer stabiele onderzoeksfinanciering.

De onzekerheid over continuïteit beïnvloedt vooral projecten die afhankelijk zijn van meerjarige financiering. Zonder duidelijkheid over opvolging kunnen veelbelovende onderzoekslijnen vroegtijdig worden beëindigd.

Nederlandse R&D-doelstelling 3% BBP in gevaar

Het aflopen van het Nationaal Groeifonds brengt de Nederlandse ambitie om in 2030 3% van het bruto binnenlands product aan onderzoek en ontwikkeling te besteden in gevaar. Deze doelstelling, vastgelegd in het regeerakkoord, lijkt zonder structurele vervanging van NGF-middelen onhaalbaar te worden.

Huidige investeringsniveau versus doelstelling

Nederland investeert momenteel rond 2,3% van het BBP in onderzoek en ontwikkeling, blijkt uit het Rathenau Instituut rapport over Total Investment in Research and Innovation. Om de 3%-norm te halen, is een stijging van ongeveer 0,7 procentpunt nodig. Bij een BBP van circa €900 miljard betekent dit een extra investering van ruim €6 miljard per jaar.

Het Nationaal Groeifonds droeg tussen 2021 en 2025 jaarlijks gemiddeld €4 miljard bij aan deze R&D-investeringen. Deze bijdrage valt vanaf 2026 grotendeels weg, waardoor de kloof naar de 3%-doelstelling juist groter wordt in plaats van kleiner.

De private sector draagt momenteel ongeveer 60% bij aan de totale R&D-uitgaven, de overheid 40%. Experts verwachten dat bedrijven hun investeringen niet zullen verhogen als de publieke financiering afneemt. Dit kan leiden tot een neerwaartse spiraal in het innovatieklimaat.

Financieringsgat na NGF-afloop

Het wegvallen van NGF-financiering creëert een structureel gat van meerdere miljarden euro’s per jaar. Voor NWO alleen al betekent dit vanaf 2028 circa €150 miljoen minder baten. Universiteiten en onderzoeksinstellingen moeten alternatieve financiering zoeken voor lopende programma’s.

De timing is ongunstig: terwijl andere EU-landen hun R&D-budgetten verhogen, vermindert Nederland de beschikbare middelen. Duitsland investeert bijvoorbeeld al 3,1% van het BBP in onderzoek en ontwikkeling, Frankrijk streeft naar 3% in 2030 met structurele verhogingen van het onderzoeksbudget.

Het financieringsgat raakt vooral fundamenteel onderzoek en langetermijnprojecten. Bedrijven investeren doorgaans in toegepast onderzoek met kortere terugverdientijd. Zonder publieke financiering dreigt Nederland zijn positie als kenniseconomie te verliezen.

De Europese Commissie benadrukt dat lidstaten die achterblijven bij R&D-investeringen minder profiteren van de digitale en groene transitie. Nederland riskeert daarmee ook economische groei en werkgelegenheid in innovatieve sectoren.

Zoektocht naar opvolging en alternatieve financiering

Het wegvallen van het Nationaal Groeifonds dwingt het kabinet tot het zoeken naar nieuwe financieringsconstructies. Experts verwachten dat een volledige vervanging van de €20 miljard NGF-investering onwaarschijnlijk is, maar verschillende opties worden onderzocht om de grootste gaten op te vullen.

Mogelijke opvolger van het NGF

Het Ministerie van Economische Zaken en Klimaat onderzoekt verschillende vervangingsconstructies voor het NGF. Een volledig nieuw groeifonds lijkt politiek en financieel onhaalbaar, maar kleinere, meer gerichte fondsen worden overwogen. Bronnen binnen het ministerie suggereren dat een focus op specifieke sectoren zoals energie-innovatie en digitalisering waarschijnlijk is.

Een structurele oplossing vereist waarschijnlijk aanpassingen in de reguliere begrotingscyclus. Dit betekent dat nieuwe financiering mogelijk pas vanaf 2027 of 2028 beschikbaar komt – precies wanneer de grootste impact van het NGF-wegvallen voelbaar wordt. De timing creëert een kritieke overgangsperiode waarin bestaande projecten moeten worden afgerond zonder zekerheid over vervolgfinanciering.

Private investeringen worden steeds belangrijker in dit landschap. Het kabinet stimuleert publiek-private samenwerking, maar internationale investeringsstrategieën maken dit uitdagender door geopolitieke overwegingen.

Europese financieringsmogelijkheden

De EU Scale-Up Act biedt mogelijk compensatie voor het wegvallende NGF-budget. Dit Europese programma richt zich op strategische sectoren en netto-nul technologieën – gebieden die ook centraal stonden in veel NGF-projecten. Nederlandse organisaties kunnen vanaf 2026 aanspraak maken op deze middelen.

Het Scale-Up Europe Fund, onderdeel van de bredere EU-strategie, focust specifiek op het opschalen van nieuwe technologieën. Voor Nederlandse bedrijven en kennisinstellingen kan dit een alternatief bieden, hoewel de aanvraagprocedures uitdagender zijn dan bij het NGF.

Horizon Europe, het grootste EU-onderzoeksprogramma, blijft beschikbaar maar dekt niet alle NGF-activiteiten. Met name infrastructuurprojecten en grootschalige demonstraties vallen vaak buiten de Horizon Europe-scope. Dit creëert een specifieke financieringsgap voor dit type projecten.

Concrete actiepunten voor getroffen organisaties

Onderzoeksinstellingen en bedrijven die afhankelijk waren van NGF-financiering kunnen verschillende stappen ondernemen om de overgang te vergemakkelijken:

Voor onderzoeksinstellingen:

• Inventariseer lopende projecten en hun financieringshorizon tot 2028-2029
• Verken Europese financieringsmogelijkheden zoals Horizon Europe en ERC-grants
• Versterk partnerships met bedrijven voor publiek-private financiering
• Ontwikkel een transitieplan voor personeel dat werkzaam is op NGF-projecten

Voor bedrijven:

• Onderzoek fiscale voordelen zoals de WBSO (Wet Bevordering Speur- en Ontwikkelingswerk)
• Verken regionale innovatiefondsen en provinciale subsidieregelingen
• Overweeg deelname aan Europese innovatieprogramma’s
• Versterk samenwerking met kennisinstellingen voor gezamenlijke financieringsaanvragen

Voor beleidsmakers:

• Ontwikkel een tijdlijn voor mogelijke NGF-opvolging
• Evalueer de effectiviteit van bestaande innovatie-instrumenten
• Versterk de coördinatie tussen nationale en Europese financieringsprogramma’s

Tijdlijn belangrijke mijlpalen NGF-afloop

De overgang van het Nationaal Groeifonds naar nieuwe financieringsvormen volgt een duidelijke tijdlijn met essentiële beslismomenten:

2025:

• December: Laatste NGF-toekenningen worden afgerond
• Evaluatie van NGF-resultaten door onafhankelijke commissie

2026:

• Januari: Officiële stop nieuwe NGF-financiering
• Eerste helft: Kabinet presenteert plannen voor mogelijke opvolging
• Geheel 2026: Afwikkeling lopende NGF-administratie met €150,2 miljoen budget

2027:

• Medio 2027: Definitieve afwikkeling NGF-fonds verwacht
• Mogelijke start nieuwe financieringsinstrumenten

2028:

• Grootste impact op NWO-budget (€150 miljoen minder)
• Eerste evaluatie alternatieve financieringsvormen

Deze tijdlijn toont de kritieke overgangsperiode waarin organisaties zich moeten voorbereiden op een nieuwe financieringsrealiteit.

Veelgestelde vragen over het aflopen van het NGF